ABD Başkanı Donald Trump’ın öngörülemez siyasetleri ortasında sıkışan Avrupa, stratejik özerkliğini kazanamamanın bedelini Pekin’in kapısında sıraya girerek ödüyor. Kendi güvenlik siyasetlerini üretemeyen Avrupa’nın, Çin’i ‘yeni bir sığınak’ olarak görmesi global siyasette güç istikrarlarının değişeceğinin somut bir göstergesi olarak karşımıza çıkıyor.
Avrupa’nın bu taleplerine karşılık Çin’in istikrarlı tavrı ise Batı’nın çok kutuplu istikrar arayışını sürdüreceğine işaret ediyor. Hindistan ve Rusya ile de temasın kapısını aralamak isteyen Avrupa’nın, Trump’ın baskılarına karşı rotasını kırdığı tarafların hangisinde sistem tutturacağı ise merak konusu.
Avrupa’nın Çin’e dönük hamlesini ve çok kutuplu nizamda denkleme dahil olma arayışını Akademisyen Dr. Barış Adıbelli ile konuştuk.
‘Avrupa sırtını dayayacak bir yer arıyor, yeni adresleri Çin’
Dr. Adıbelli’ye nazaran Trump’ın son doktrinle birlikte Batı ile mesafelenmesinin akabinde Avrupa, kendisine yeni rota olarak Çin’i belirledi. Adıbelli; Avrupa’nın Çin’den umduğunu bulamayacağı görüşünde:
“Donald Trump’tan azarı yiyen soluğu Pekin’de alıyor. Birkaç yıl evvel Şi Cinping bunun bir gün gerçekleşeceğini Paris’teki üçlü toplantıda söylemişti. Von der Leyen ve Macron da o toplantıdaydı. Biden iktidardaydı ve Trump seçim hazırlığı yapıyordu. Şi Cinping, Leyen ve Macron’a ‘ABD’nin Çin düşmanlığına karşı ABD’nin yanında olmayın’ demişti. Bunu dinlemeyen Avrupa bugün Pekin’e ulaşmak için sıraya girmiş durumda. Şu an Avrupalı başkanlar için en tanınan destinasyon Pekin. 1945 sonrası sistem Avrupa’yı ABD’ye yaslanmaya itmişti. Özerk, otonom bir Avrupa inşa edilemedi. Artık ABD’den umudu kesen Avrupa, sırtını dayayacak yeni bir dayanak arıyor ve yeni adres Çin. Lakin Çin, ‘Ben sizin için yeni bir Amerika olamam. Yalnızca iş birliğini uzatır çok kutuplu sistem içerisinde bağ kurarım’ diyor. Avrupa’nın sırtını Çin’e yaslaması Çin’e uymaz. Zati bunun bir öteki ismi emperyalizmdir. Çin, Avrupa’yı kanatları altına alacak bir siyaset izlemiyor.
Öte yandan Avrupa Komisyonu Başkanı Von der Leyen orada olduğu sürece Çin ile hiçbir bağlantı gelişmez. İnanılmaz bir Çin düşmanlığı var Avrupa Birliği’nde. Son iki yıldır bütün makalelerinde tehdit sıralamalarında Çin ile Rusya var. Çin 10 bin kilometre öteden Avrupa Birliği’ne nasıl bir tehdit oluşturabilir? Söyleme baktığımız vakit Amerika’nın lisanını kullandıklarını görüyoruz. Kendi tehdit algılamalarını yazamamışken güvenlik siyasetlerini oluşturamamışken ve hala ABD’nin ortaya koyduğu parametrelerle dünyayı değerlendirmeye devam ederken Çin’den ne tıp bir yardım alabilirsiniz? En fazla Çin’den iktisadın, ticaretin devamını istersiniz. Avrupa, birilerinin üstüne yıkılmaya alışmış. Para ve refahtan da vazgeçemiyorlar.”
‘Avrupa, Çin’e elini kaptırmamak için Hindistan ile de mutabakat yaptı’
Avrupa Komitesi Von der Leyen’in Hindistan ile imzaladığı ticaret muahedesi ile Batı’nın kendisini ‘kaskoladığını’ belirten Dr. Adıbelli, dolaylı yoldan Rusya ile alakaların de etkileneceğini söz etti:
“Çin ile yeni bir sayfa açarlarsa Rusya ile münasebetleri de olağanlaştırmak zorunda kalacaklar. Çok kutuplu cephe Avrupa Birliği olmadan olmaz. Rusya, Çin ve Avrupa Birliği çok kutuplu cephenin üç sac ayağını oluşturuyor. Hindistan ise Rusya ile birlikte dahil olacak. Von der Leyen, Hindistan ile Hür Ticaret Mutabakatı imzaladı. Bunu, Çin’in kucağına düştükleri taktirde Çin’e bağımlı kalmamak için Hindistan’ı alternatif bir güç merkezi olarak icat etmek için yaptı. 20 yıldan beri akılları neredeydi? Akılları tam da Davos’tan sonra geldi. Avrupa Birliği içerisinde, ABD’ye dönük Çin ile Rusya’ya kapalı bir liderlik var. Von der Leyen hem Çin hem de Rusya’ya karşı lobilerin takviyesini alıyor ve buna öncülük ediyor. Bu sıradan bir sertbest ticaret mutabakatı değil. Çin ile açacakları yeni sayfada Çin’e ellerini kollarını kaptırmamak için kendilerine kasko yaptırdılar. Hindistan da bu güvenliği veriyor. Hindistan ile el sıkışırken Rusya ile de el sıkışmış oluyorlar. Avrupa, Rusya ile Çin ve Hindistan aracılığıyla oturup bir ortaya gelecek.”
‘Trump’ın kasım ayına kadar özgür hareket edebilmesi İran’a taarruz mümkünlüğünü artırıyor’
Dr. Adıbelli’ye nazaran yalnız Batı değil Grönland, İran ve Tayvan üzere ülkelerde de baskı kurmayı hedefleyen Trump, seçimlerin yapılacağı kasım ayına kadar el artıracak. Adıbelli, bu süreçte İran’a taarruz ihtimalini yüksek görüyor:
“Trump ise bir uydurma ve kağıttan kabadayı. Amerika’da anketler yerlerde geziyor. Amerika’da toprak edinimi neyle olursa olsun hepsi kongrenin onayına sunulmak zorundadır. Alaska’yı senatonun üçte ikisiyle almışlar. Trump’ın şu anda 52 civarında sandalyesi var. Grönland’ı aldıktan sonra oraya bütçe ayrılacaksa bunların hepsi federal bir maddeyle yani kongreyle oluyor. Alaska, Teksas ve Hawaii bunun örnekleri. Grönland konusunda serinkanlıyım. Venezuela’yı yönetemediler zira iç hukukta bu sistem kongrenin onayını gerektiriyor. 2003’te Saddam fikir Paul Bremer Irak Genel Valisi olabilmişti zira kongre onaylamıştı. ‘Kongre onayı alamayız’ denilince geri adım atan Trump, yüzünü Delcy Rodriguez’e döndü. Trump, Grönland’da bir şey yapamaz zira demokratlar ‘azletme’ açıklamaları yapmaya başladılar. Kasım ayından sonra Trump’ın eli kolu bağlanacak. Kasım ayına kadar Trump’ın eli kolu hür. Bu da İran’da hücum mümkünlüğünün yüksek olduğu manasına geliyor. Tayvan ile ilgili kışkırtıcı bir adım atabilir. Çin’in tüm yumuşak karnına oynayabilir. Çin, Avrupa Birliği ile atılım yaparsa Trump burada hasmane bir tavır görür ve yanıtını verir. Trump, Şi Cinping ile görüşeceğini söyledi lakin ayrıntı vermedi. Ukrayna barışıyla ilgili bir gelişme de yok. Bunlar bir gecede çözülecek sorunlar değil. Avrupa’da Vietnam Savaşı’nın çözülmesi için çok fazla görüşme yapılmıştı örneğin. Bunlar bir gecede olmadı. Grönland’da sorun bir gecede değişmez. Putin, yıllar evvel Grönland ile ilgili açıklamalar yapmıştı. O vakit başkanlar buna inanmamıştı.”
‘Çin, Hindistan ve Avrupa’nın birliği kritik önemde’
Dr Adıbelli’ye nazaran çok kutuplu tertibin oturması için Avrupa’nın; Rusya, Hindistan ve Çin ile münasebetleri güzel tutması koşul. Adıbelli, aksi bir senaryonun ABD’nin işine yarayacağını düşünüyor:
“Çin cepheleşmeye açık. Çin, Avrupa’ya ‘Birlikte ticaret yapalım, dayatmacı siyasetlere sahip ülkeleri dışlayalım’ diyor. Çin, ABD’ye karşı tek başına bir şey yapsa tesirli olmaz fakat bugün Çin, Hindistan ve Avrupa Birliği kritik. ABD’nin kendisini en şanslı gördüğü bahis Avrupa ile Rusya’nın ortasının bir savaş sebebiyle bozulmuş olması. Bu durumdan en çok ABD keyifli. Avrupa ve Rusya bir ortaya gelemediğinde ABD istediği vakit Avrupa ile oynayabilecek. Avrupa ile Rus ilgileri düzgün olsaydı ve bunun yanına Çin ile Hindistan’ı da katsaydık çok kutuplu sistem hayata geçerdi. Çok kutuplu sistem boğulmaya çalışılıyor. Bu iş Avrupa olmadan olmaz. Avrupa Birliği’nin çok kutuplu sistemin modülü olması gerekiyor. Ayrıyeten Von der Leyen’in Karadeniz denkleminde Çin’i eklemesi hiç gerçekçi değil.”
‘Trump, İsrail ile İran konusunda ayrışıyor’
Dr. Adıbelli’ye nazaran İsrail ile İran konusunda ayrışan Trump’ın maksadı Avrasya’yı Amerikanlaştırmak. Lakin Adıbelli; Trump’ın, Rusya ve Çin’in bölgedeki tesirini kıramayacağını düşünüyor:
“Trump’ın bir hayali ‘Amerikan Avrasyası’nı’ kurmak. Avrasya’yı Amerikanlaştırmak istiyor. İran ile ilgili sorun de bu. ABD, İran’a ‘Amerikan Avrasyasının bir modülü ol. Çin ile Rusya’nın ortasındaki paydaşlığın kesimi olma’ diyor. İsrail ile bu noktada ayrılıyorlar. Trump’ın en büyük maksadı Amerikan Avrasyası’nı inşa etmek. Bu mevcut Asya Pasifik’in yanına Amerikan Asya Pasifik’i eklenmesi manasına geliyor. Trump, Rusya ile Çin’i etkisiz hale getirmeyecek. Bu iki paydaşlığın ortasında bir formda var olmaya çalışıp ortalığı bulandıracak. ABD’nin hayaleti NATO üzerinden dolaşarak Avrupa’nın üzerinde. Öte yandan Avrupalıların Çin’e ne düzeyde gidebileceğini göreceğiz. Çin’in Avrupalılar için yeni bir Amerika olmayacağını biliyoruz.”
‘ABD ve Avrupa’da entelektüel yoksulluk, Doğu’da yükseliş var’
ABD ve Batılı siyasetçilerdeki atıllığa karşı Doğu’da bir yeşerme olduğunu belirten Dr. Adıbelli, Çin’in Birleşmiş Milletler vurgulu siyasetine dikkat çekiyor:
“Bütün bu gelişmelere Trump tarafından bir fatura kesilecek. Trump yeniden tarife cezası kesebilir. Çin’e tarife ile saldırır mı yoksa nisan ayında Şi Cinping’e ‘Avrupa’ya karışmayalım’ mı der bilinmiyor. Amerikan savaş gemileri son olarak Asya Pasifik’teki birtakım ülkeleri ziyaret etmeye başladı. Ziyaret ettikleri liman Çin tarafından işletiliyor. Trump, ‘Benim ayağıma basmayın ben Çin ile de Rusya ile de dostça alakalar geliştireyim’ diyor. Bu tek kutuplu sisteme dönmek demek fakat 1990’larda dahi ABD bu kadar ileriye gitmiyordu. Amerikan dış siyasetini birinci sefer bu kadar bilgisiz bir grup yönetiyor. Fevkalade bir entelektüel yoksulluk ve kuraklık var. Bu Avrupa ülkelerinde de var. Uygun ki bu önderler Soğuk Savaş sürecinde yaşamamışlar. O beşerler o büyük tehditlere karşın dünyayı barış içerisinde yaşatmayı başardılar. O devirde bu iş Kaja Kallas’a, Trump’a, Von der Leyen’e kalsa dünya iki günde nükleer felaketle sonuçlanacak bir savaşa girmiş olurdu. Doğu’da ise bu entelektüel yozlaşma, kuraklaşma yok. Fevkalade bir yeşerme ve yükseliş var. Çin’de teorik çalışmalar muazzam düzeyde. Şi Cinping’in kalkınma, medeniyet, güvenlik ve idare üzerine dört değerli vizyonu var. Bu bile global sorunların birçoklarını çözüyor. Çin, güçlü bir memleketler arası hukuk ve normlar merkezinde bunu yönetecek bir Birleşmiş Milletler teşkilatını vurguluyor. Güçlü bir Birleşmiş Milletler olsa Trump Grönland’ı ve öteki ülkeleri tehdit edemez.”
‘Taşlar Trump gidince yerine oturacak’
Dr. Adıbelli’ye nazaran Avrupa’nın bugün bir taraf arayışına girmesinde, Rusya-Ukrayna krizi dahil birçok krizi körükleyen siyasetleri tesirli oldu. Adıbeli, Rusya Devlet Başkanı Putin’in çözüm önerilerine kapının kapatılmasını eleştirerek yeni bir sistemin oturması için Trump’ın vazifesinin biteceği güne işaret etti:
“Şu an İran’a atak olup olmayacağı konusunda Trump’ın iki dudağına bakıyoruz. Lakin bunu Avrupa ülkeleri kendisi istedi. Avrupa güç gün yaşıyorsa bu ne Rusya’nın ne Çin’in ne Türkiye’nin ne de Hindistan’ın yapıtı. Kendi düşen ağlamaz. Bunlar Avrupa’nın kendi yapıtı. Ukrayna savaşı iki günlük bir milletlerarası konferansla çözülürdü. Putin evrakı elinde kapı kapı gezdi çözmek için. Lakin Biden dalga geçti ve Putin’e katil dedi. İpler de o gün koptu. Avrupalılar bunu çözmedikleri üzere Rusya’ya ‘Senin güvenlik telaşlarına hürmet duymuyorum’ dediler. Memleketler arası münasebetlerde empati yapmayı kaybettik. Ben düzeleceğini umuyorum. Kasımdaki orta seçim dünyayı tekrar kalibre edecek lakin 20 Ocak 2029’da Trump’ın gittiği gün taşlar yerine oturacak.”
