Küresel sistem, Soğuk Savaş sonrası kurulan Batı merkezli tertibin çözülme sürecine girdiği bir dönemeçten geçiyor. Derinleşen eşitsizlikler, pazarların daralması ve güç merkezlerinin yer değiştirmesi, dünya siyasetini yine sertleşen bloklaşmaların ve askerî rekabetin içine sürüklüyor. ABD öncülüğündeki Atlantik ittifakı, global liderliğini korumak için yeni çevreleme ve silahlanma stratejilerine yönelirken Çin ise her şeye karşın yükselişini sürdürüyor.
Bu global kırılma çizgisi, Orta Doğu’da iç içe geçmiş kriz alanları yaratıyor. Kürt sorunundan Suriye’nin anayasal geleceğine, İsrail-Türkiye münasebetlerinden Afrika Boynuzu’ndaki jeopolitik atılımlara kadar uzanan geniş bir alanda, bölgesel sıkıntılar artık tekil başlıklar olmaktan çıkıp global güç gayretinin kesimleri haline gelmiş durumda.
Ortaya çıkan tablo, sadece dış politikayı değil, iç siyaseti de belirleyen çoklu bir kriz konjonktürüne işaret ediyor. Suriye ve Ukrayna başta olmak üzere arabuluculuk rolüne giren ABD ise şimdi bir ‘başarı’ elde edebilmiş değil.
2025’in çıktılarını ve bu yılki beklentileri Doç. Dr. Fatih Yaşlı ile konuştuk.
‘Batı hegemonyası zayıflarken Çin yükseliyor’
Doç. Dr. Yaşlı’ya göre kapitalizmin yaşadığı buhran, askerileşmeyi ve sağ popülist başkanların yükselişini hızlandırıyor. Batı’nın global hegemonyasının aşınmasının Çin’in yükselişiyle ilişkili olduğunu belirten Yaşlı, bu güç kaymasının Atlantik İttifakı içinde yeni tansiyonlar yarattığını ve ABD’nin Çin’e karşı bir ‘çevreleme’ siyaseti izlemeye hazırlandığını söz etti:
“Küresel ölçekteki tahliller, kapitalizmin 2008’deki krizden çıkmayı başaramadığı ve dünyanın şu anki görüntüsünün Birinci ve İkinci Dünya Savaşı ortasındaki periyoda benzediği tarafında. Kapitalizmin tarihî olarak krizlerden kaçtığını ve bu krizi birçok vakit savaşla taçlandırdığını biliyoruz. Önümüzdeki yıllarda üçüncü bir dünya savaşının çıkacağından bahsetmiyorum lakin global ölçekte önemli bir militarizasyonla ve askerileşmeyle karşı karşıyayız. Bu da pazarların daralmasıyla ve Batı hegemonyası zayıflarken Çin’in hegemonik güç olarak tarih sahnesine çıkmış olmasıyla ilgili. Atlantik İttifakı’nın kendi içerisinde, Soğuk Savaş sonrası orijinal bir gelişme yaşanıyor. Trump Doktrini, Batı Avrupa’yı çok önemsemeyen ve bir medeniyet krizi gören, Batı’nın kendisini savunması gerektiğini söyleyen bir yaklaşım üzerine şurası. Burada da bir kriz var. Kapitalizmin dünyada hegemonik buhran içerisinde olduğunu söylemek mümkün. Bu durum bir yandan militarizasyonu, askerileşmeyi bir yandan da Trump üzere önderlerin dünyanın farklı yerlerinde giderek yükselişini beraberinde getiriyor. Kapitalizmin global ölçekte yarattığı eşitsizlikler hem göç hem iklim problemini önemli manada tetikliyor. ABD’nin başını çektiği sistem, istese iklim krizini de göç krizini de dünyadaki gelir dağılımı eşitsizliğini de görece düzelterek bir nebze de olsa önleyebilir lakin bunu tercih etmiyorlar. Bu da dünyada sosyalist sol ve devrimci hareketlerin zayıfladığı bir konjonktüre tekabül ettiği için ırkçılığı, milliyetçiliği, askerileşmeyi beraberinde getiriyor. Genel olarak bir kriz tablosu var.
Trump barış getirdiğini, savaşı bitirdiğini tez etse de o denli olmadığını görüyoruz. ABD’nin açıkladığı Ulusal Güvenlik Strateji Belgesi’nde Rusya ve Çin askeri hasım olarak tanım edilmese de ABD’nin uzun vadede Japonya, Avustralya ve Güney Kore’yi de işin içine katarak Çin’e karşı ticaret savaşı ve silahlanma siyasetleri ile çevreleme siyaseti izleyecek üzere duruyor. Tablo pek iç açıcı gözükmüyor. Trump’ın iktisat siyasetinde milletlerarası kapitalizmin küreselci yöneliminden çok ulusalcı yönelim var. Trump, finans dalından fazla fosil dalı dediğimiz fraksiyonun bir temsilcisi. Bu Trump’ın neoliberalizm düşmanı, antikapitalist olduğu manasına gelmiyor. Sağ popülist iktidarlar her vakit dünyadaki adaletsizlikleri sorguluyormuş üzere yaparlar, retoriği bunun üzerine kurarlar fakat Trump’ın da demokratlar üzere Amerikan sermayelerinin temsilcisi olduğunu ve Amerikan emperyalizminin yöneticisi olduğunu görmek durumundayız.”
‘Suriye’deki tablo en çok İsrail’in çıkarına’
Türkiye’nin dış siyasetinin Trump’ın dönüşü beklentisiyle Suriye merkezli olarak yine ABD ile uyumlandığını lisana getiren Doç. Dr. Yaşlı, ortaya çıkan tablonun bölgesel seviyede en çok İsrail’in çıkarlarına hizmet ettiğini vurguladı:
‘İç süreç Suriye’ye endekslenirken belirsizlik derinleşiyor’
Doç. Dr. Yaşlı’ya göre Türkiye’de PKK’nın tasfiyesine dönük başlatılan yeni süreç, Suriye’deki gelişmelere paralel ilerlemedi. 10 Mart’ta SDG ile HTŞ ortasında imzalanan mutabakatın alanda hayata geçmediğini belirten Yaşlı, YPG’nin silah bırakmaya yanaşmadığını, temel tartışmanın ise askeri entegrasyondan çok yeni Suriye’nin anayasal çerçevesi ve Kuzeydoğu Suriye’nin statüsü olduğunu vurguladı:
“Suriye ile bağlantıları belirleyen temel sıkıntı rejim değişikliğiydi lakin orada Türkiye iç siyasetini ilgilendiren bir tahlil süreci gündemi de var. Türkiye 2024’ün sonlarında yeni bir süreç başlattı, Öcalan ile görüşmeler başladı. Öcalan 27 Şubat’ta bir davet yaparak örgütün kendisini feshetmesi gerektiğini söyledi. Örgüt bir müddet sonra toplanarak kararını duyurdu, PKK’nın tarihi olarak misyonunu tamamladığı söylendi. Bunun karşılığında da devletten birtakım adımlar atması istendi. Dağdan inişin yasal çerçevesinin sağlanması gerektiği söylendi lakin biz 2025’i kapatırken hala bu yasal çerçeveye sahip değildik. 27 Şubat’tan iki hafta sonra 10 Mart’ta SDG ile HTŞ idaresi Şam’da bir mutabakat imzaladı ve Türkiye’de PKK’nın tasfiyesiyle YPG’nin yeni rejimin ordusuna entegrasyonunun paralel ilerleyeceği düşünüldü. Fakat işler beklendiği ölçüde gitmedi. Türkiye’de kurul kuruldu, siyasi partiler raporlarını hazırladılar. Hala bir ortak rapor çıkmadı, bu ay içerisinde çıkacağına dair savlar var. Partilerin raporlarında birbirine benzemedikleri görülüyor. Taban müştereklerde birleşecekleri ortak bir raporu ne kadar çıkarabilecekleri bir soru işareti.
10 Mart Mutabakatı da Suriye’de hayata geçmedi. YPG, silah bırakmaları durumunda başlarına gelebilecek şeylere dair telaşlarını lisana getirdiler. Dürzi ve Alevilerin başlarına gelene de baktıklarında silah bırakmayacakları anlaşılıyordu. ‘IŞİD zıddı koalisyon’ ismi altında Amerika ile kurdukları ittifak, Amerika’nın küçük de olsa askeri gücünü Kuzey Suriye’de bulunduruyor olması ve Pentagon ile bağlantılar HTŞ karşısında görece ellerini rahatlatıyor. Hasebiyle bir silah bırakmadan kelam edemiyoruz. Tahminen birkaç ay içerisinde entegrasyondan çok HTŞ ordusuna tümen ve tugay seviyesinde entegrasyon olabilir ancak oradaki problem yalnızca askeri entegrasyon değil. Temel tartışma yeni Suriye’nin anayasal çerçevesinin nasıl şekilleneceği ve Kuzeydoğu Suriye’nin statüsünün ne olacağı. Askeri entegrasyon lakin bu işin bir kesimi olarak görülebilir. Türkiye bütünüyle içerdeki sıkıntıyı dışarıya endeksleyen bir tavır sergilemeye başladı. Sürecin başını çektiği belirtilen MHP’liler dahi SDG’ye verilen müddetin dolduğunu söylemeye, ‘Ya entegrasyon ya operasyon’ demeye başladı. Suriye’ye bir operasyon yapılabilir mi, ABD buna ne kadar müsaade verir, SDG ile de HTŞ ile de mutabakata çalışan Trump idaresi buna ne der, İsrail’in tavrı ne olur… bunlar soru işareti.
Suriye’deki operasyon buradaki süreci büsbütün durdurur mu yoksa aktörler içerde görüşmeye devam ederek dışardaki savaşı içeriye taşımadan diplomatik sistemlerle devam ettirmeye mi çalışır bilmiyoruz. Öcalan yılbaşı açıklamasında ‘Devletin lisanına uygun bir halde taraflar 10 Mart Mutabakatı’na sadık kalmalıdır’ dedi. Öcalan kendisinin 10 Mart’tan anladığı şeyin öbür bir şey olduğuna da işaret ediyor. ’10 Mart Mutabakatı halkların özgürce bir ortada yaşamasına hizmet etmelidir’ açıklamasını yapıyor. Türkiye’nin, HTŞ’nin ve Öcalan’ın bu mutabakattan anladığı şeyin tıpkı olmadığını görüyoruz. Kısa vadede askeri entegrasyon adımları atılabilir ancak anayasal çerçevesi oluşturulmuş bir entegrasyonun kısa vadede kelam konusu olmayacağını düşünüyorum.”
‘Orta Doğu’nu stabil hale getirilmesi gerekiyor’
Doç. Dr. Yaşlı, ABD’nin süreci hızlandırma baskısının, İran’daki iç tansiyonlar ve İsrail’in muhtemel atak hesaplarıyla ilişkili olduğunu söyledi. Trump’ın İran halkını ‘koruma’ telaffuzunu kibirli ve müdahaleci bulan Yaşlı, bu aceleciliğin Orta Doğu’yu Çin ile rekabet bağlamında ‘stabilize etme’ arayışından kaynaklandığını ve yeni tahlil sürecinin de bu bölgesel hesapların modülü olduğunu söz etti:
‘İsrail ve Türkiye Atlantik safında, Somaliland jeopolitik açıdan önemli’
İsrail’in Somaliland’ı tanımasının akabinde Türkiye ile tansiyon savlarına da değinen Yaşlı, iki ülkeyi ‘aynı safta’ nitelendiriyor. Yaşlı; Yunanistan, Güney Kıbrıs ve İsrail ittifakını, iktidarın siyasetlerinin tetiklediği görüşünde:
“İsrail ve Türkiye’nin dünya tertibi içerisinde birebir safta, Atlantik safında yer aldığını düşünüyorum. Bu iki ülkenin gerçek manada cepheden bir savaş içerisine girmesinin kelam konusu olmayacağı görüşündeyim. Lakin iki taraf açısından da bu işin fonksiyonel bir boyutu var. İslamcılık Gazze sıkıntısının sahipliğini üstleniyor ve bu durumu kitlelerini konsolide etmek için kullanıyor. Kafirler ve Müslümanlar formunda bir telaffuzla bunu yine üretmeye çalışıyor. Emsal bir durum Netanyahu için de geçerli. Netanyahu Yunanistan ve Güney Kıbrıs ile imzalanan muahede esnasında ‘Bir daha hiçbir imparatorluğun bizi yönetmesine müsaade vermeyeceğiz’ dedi. Burada kastedilenin Osmanlı İmparatorluğu olduğunu biliyoruz. İktidarın izlediği yeni Osmanlıcı dış siyaset etki-tepki gereği tepkiler yaratıyor. İmzalanan mutabakat büyük ölçüde bununla ilgili. İsrail’in Türkiye ile vakit zaman karşı karşıya gelmesi Türkiye’nin Filistin sıkıntısındaki tavrıyla direkt ilişkili.
Somali ise 90’lardan bu yana Gülen Cemaati’nin yatırım yaptığı bir ülkeydi. 15 Temmuz’dan sonra Türkiye o okullara el koydu, kendi okulları haline getirdi. Sonrasında da Somali’ye askeri ve siyasi yatırımlar yaptı. İsrail’in Somaliland’ı tanıması bir Türkiye tersliği üzerinden okunamaz. Oranın jeopolitik bir kıymeti var. Aden Körfezi, Kızıldeniz, Yemen’in toplamı orası. Gazze’deki Filistinlilerin Somaliland’a yerleştirilme argümanları da var. Bunların hepsi emperyal projelerin bir kesimi. Bunlar ne İsrail’e ne Türkiye’ye ne Somalililere ne de dünyada yararı olabilecek işler değil. Dünya genel olarak çoklu bir kriz konjonktüründen geçiyor, memleketler arası kapışmalar şiddetleniyor. Taraflar; bölgesel ve global çıkarları, süreklileşmiş düşmanlık siyasetlerini tekrar üretiyorlar ve bunu da iç politikayı domine etmek için kullanıyorlar. İstanbul’da 1 Ocak’ta yapılan Gazze mitinginin tek başına Gazze ile ilgili olmadığını, Türkiye’de son birkaç aydır konuşulan ‘taht savaşlarıyla’ ve Erdoğan sonrası Türkiye ile ilgili olduğunu biliyoruz. 2026 Türkiye için iç siyasetle dış siyasetin birbirini çok daha fazla etkilediği bir yıl olacak üzere görünüyor.”